ریبهُر ئاپو
بهشی دووهم
بهو دۆخهى مرۆڤبوونمان ناتوانین به تهواوى وهڵامى ئهو پرسیارانه بدهینهوه. چونکه ئێمه بهکۆمهڵگاوه سنووردار کراوین. نابین به بوونهوهرێکى بان ـ کۆمهڵگا. تهنیا دهتوانین بپرسین. ئهوهیه چارهنووسمان، بهڵام پرسیارکردنیش نیوهى تێگهیشتنه. لهو سۆنگهوه؛ دهشێت سهرهداوهکانى سهبارهت به تێگهیشتن ماناى رهها بهدهستهوه بدات. ئێستاکه دهتوانین تێبگهین و دڵنیابین که گهیشتن بهدۆخى ماناداربوون زۆر گرنگه و تابڵێى نزیک به مهبهستى سهرهکى ژیان بووینهتهوه. ئیتر دهکرێ بڵێین؛ دهتوانین پرسیاره سهرهکیهکانى دهرههق به خودى ژیانى مانادار شیکار بکهین، بهلانى کهم توانا و بههرهى وهڵامدانهوهى ژیانێکى کۆمهڵایهتى راست، جوان و دادوهرانهى خوازراومان ههبێت.
کاتێک لهمیانهى ئهو دیدگا فهلسهفیهوه روو لهراستى ژن بکهین، بهو ئهنجامه دهگهین که پێویسته رایهڵهى ژیانى مانادار لهگهڵ لایهنه چاک، راست و جوانهکانى ژندا ببهستین. کاتێک لهمیانهى ئهو داوهریهوه تهماشهى مهسهلهکه بکهین ئهوا ناشێت ئامانجى بنهڕهتى ژیان لهگهڵ ژندا زاوزێ و زۆربوون بێت. لهوانهیه بڵێن سادهترین زیندهوهره تاکخانهکانیش ئاگادارى زۆربوونن و لهوانهیه تاکه ئامانجى ژیانیشیان لهسهر ئهو بنهمایه کۆد کرابێت. بهڵام ئهو پهرهسهندنهى گهشهى کردووه پیشانمان دهدات که خۆ دابهشکردنى تاکخانه بۆ دووبهشى یهکسان کۆتایى ژیان نییه، بهڵکو ئهو چالاکیهى تاکخانه که به ملیۆنان جار دابهش بووه لهجیاتى کۆتایى هێنان به ژیان بهڵکو بهخێرایى بهرهو ههمهڕهنگى و جیاوازى بردووه، ههربۆیهش وهڵامه واتادارهکهى دواتر زۆربوون نییه، بهڵکو گۆڕانکارى و وهرچهرخانه. زۆربوون ئامرازێکى پێویستى ژیانه، بهڵام بۆ تێگهیشتنى ههرگیز بهش ناکات. زۆربوون ئامرازه، ئامانج یاخود مانایى نییه. بهمانایهکى تر ژیانێک تاکه ماناى زۆربوون بێت ژیانێکى زۆر ناتهواو و بهکهموکوڕییه. کاتێک لهزیندهوهرێکى تاک خانهدا رهوش بهمجۆره بێت، ئهوا ژیانى مرۆییانه لهگهڵ ژندا تهنیا بهستنهوهى بهزۆربوونى زایهندى و زیادبوون، تهنیا ناتهواوى ماناى ژیان نییه، بهڵکو گوزارشت لهکوێربوونى ژیان دهکات. ههڵبهته بهگوێرهى ئهوهى زۆربوون لای ژن بهشێوهى ئهمیبیا روونادات، کاتێک له ژیانى هاوبهش لهگهڵ ژندا زاوزێ دهکرێت به ناوهند و ئامانجى ژیان واته ماناى پێویست له پهرهسهندنه شکۆدارهکهى زیندهوهران بهدهست نههێنراوه. کهچى لهرێگاى تهکنۆلۆژیاى رۆژى ئهمڕۆماندا گرفتى کهمى ژمارهى دانیشتوان لهکۆمهڵگاى مرۆڤدا بهتهواوى دهربازکراوه. کهمى ژمارهى جۆرى مرۆڤ نهبۆته کێشه، بهپێچهوانهوه ئهو زۆربوونهى که ئیتر لهسهر رووى دونیا جێگاى نابێتهوه چهندهى دهچێت دهبێت بهکێشهیهکى گهوره. ههروهک لهزیندهوهرى تاکخانهشدا سهلمێنراوه وهک پێویستیهکى خێراییهکهى و گرێدانى بهئاسته بهراییهکهى: ههر زۆربوونێک ماناى مردنه. لهتهواوى جۆرهکانى پهرهسهندن زۆربوونى جهستهیى مانایهکى بهمجۆرهش لهخۆوه دهگرێت. ئهو بوونهوهرهى کۆتاییهکهى مردنه لهو بڕوایهدایه لهرێگاى زۆربوونهوه دهتوانێت خۆى بۆ ههمیشه بژێنێت، بهڵام ئهوه بهههڵهداچوونه. درێژهدان بهخود لهرێگاى کۆپیهکهیهوه لهوانهیه پێویستى ئاسایش و ئارهزووى تهڤلیبوون بهئهبهدیهت دڵنیا بکات، بهڵام نایکات بهواقیعى و راستهقینه.
بهکورتى؛ فهلسهفهیهکى ژیان که پشت به زاوزێ لهگهڵ ژندا دهبهستێت واتایهکى جددی نییه. لهکۆمهڵگاى چینایهتیدا بههۆى دیاردهکانى لهجۆرى میرات و بههێزبوون ماناى لهژنى وهچهخهرهوه بارکردووه. ئهمهش مانایهکى پهیوهست بهچهوسانهوه و سهرکوتکردنه و بۆ ژنیش نهرێنییه. واته ئهو ژنهى زاوزێى زیاتر دهکات، زووتر دهمرێت. ژیانێک که بههاى ماناى لهگهڵ ژندا زۆر بهرزبێت: یان وهچهخستنهوهیهکى زۆر کهم، یانیش ئهگهر کێشهیهکى لهچهشنى زیادبوونى ژمارهى دانیشتوانى جۆرى مرۆڤ لهئارادا نهبێت لهگهڵ ئهو ژنه بهدیدێت که هیچ زاوزێ نهکات. خستنهوهى وهچهى زۆر بۆ ئهو گهله کۆڵۆنى و دواکهوتووانهى وهک تاک و کۆمهڵگا خۆیان بههێزى سیاسى و رۆشنبیرى پێشنهخستووه، دهشێت وهک بهرگرى خۆیى بههایهکى ههبێت. وهڵامدانهوهى قڕکردن لهرێگهى زۆرکردنى بنهچهوه رێبازێکى بهرخودان و هێشتنهوهى بوونى خوده. بهڵام ئهوه بهرگرى خۆیى ئهو کۆمهڵگایانهیه که هێنده دهرفهت و شانسى ژیانى ئازادیان نییه. ههربۆیهش لهو کۆمهڵگایانهى ئاستى مانایان تا ئهو رادهیه نزمه ژیانێک لهگهڵ ژن بهدینایهت که ئاستهتیک و راستى بهبنهما گرتبێت. راستى ئێستاى کۆمهڵگاکانى جیهان ئهوه دهسهلمێنن. له رۆڵى خۆراک دان و پاراستنى ژیان لهگهڵ ژندا لایهنێکى تایبهت و سهربهخۆى نییه. خۆراک و پاراستن بۆ ههر زیندهوهرێک پێویسته و لهجێگاى خۆیدایه. گفتوگۆکردن سهبارهت به ژیانێکى بێ ژن یاخود بێ پیاو مانایهکى ئهوتۆى نییه. لهسهرجهم ژیانى توخم یان ناتوخمهکاندا دیاردهى نێرینه ـ مێیینه جێگاى باسه. لهو سۆنگهیهوه؛ کێشه لهگهڵ خودى هاوژیانى نییه، پهیوهندى بهو مانایهیهتى که لهکۆمهڵگاى مرۆڤدا ههیه.
شێوهى ژیانى کۆمهڵگاى مرۆڤ وهک شێوهى ژیانى ههر جۆرێکى زیندهوهر نییه. تایبهتمهندێتى ئاواکردنى دیاردهى دهسهڵات و فهرمانڕهوایى ناوخۆیى و حوکمڕانى سهر سروشت لهخۆوه دهگرێت. ههر وهک لهدهسهڵاتى دهوڵهت ـ نهتهوهدا دهبینرێت لهبوارى چهندایهتى و چۆنایهتیدا راکردن بهدواى نهتهوهى بههێز لهوانهیه ههسارهى ژیانمان بکات بهگۆڕستانى ژیان. ئهو شێواندن و لادانهى ئێره سهرچاوهى خۆى له کۆمهڵگاى پیاوسالارى وهردهگرێت. ئهو ههژموونگهراییهى باڵادهستى پیاو لهسهر ژیانى ژنى ئاواکردووه ههسارهکهمان بهدۆخێک دهگهیهنێت دهرفهتى ژیانى تێدا نهمێنێت. لهرێگاى پهرهسهندنى بایۆلۆژییهوه بهو ئهنجامه ناگات، بهڵکو لهمیانهى دهسهڵاتى ههژموونگهرایى پیاوسالاریهوه پێى دهگات. ههر بۆیهش پێویسته بهیهکهوه ژیان لهگهڵ ژندا لهدیاردهى دهسهڵاتى ههژموونگهرایى پیاوسالارى رزگارى بێت. وێڕاى ئهوهى ژن ژیانى کهوتۆته ژێر حکومڕانیهوه و بهملیۆنان ساڵ لهمیانهى خهسڵهتى وهچهخستنهوه مرۆڤایهتى ژیاندووه، بهڵام لهرێگاى مۆدێرنیتهى سهرمایهدارییهوه ئهو وهچهخستنهوه بهشێوهیهکى ئیرۆنیک کۆتایى بهژیان دێنێت. ژیان لهگهڵ ئهو ژنهى لهژێر ستاتۆى ئێستا دایه ههواڵى کۆتایى ژیان دهدات. هێما ناکۆتاکانى ئهو راستییه لهئارادایه. ئهگهر ریزیان بکهین:
أ ـ زیادبوونى ژمارهى دانیشتوان به ئاستێک گهیشتووه چیتر لهههسارهکهمان جێگاى نابێتهوه و جۆرهکانى دیکهى زیندهوهرانیشى خستۆته ژێر ههڕهشهوه. ئهو شێوازهى ژیان لهگهڵ ئهو ژنهى لهژێر ستاتۆى ئێستادایه بهخێراییهکى بهردهوامهوه، ههڕهشه له ئیکۆلۆژیا و سروشتیبوونى ژیان دهکات.
ب ـ ههروهها ئهو ژیانه لهناوهوه و دهرهوهى کۆمهڵگاکان رێگا لهپێش توندوتیژى بێ سنوورى دهسهڵات دهکاتهوه. ئهو ئاستهى میلیتاریزم پێى گهیشتووه بهشێوهیهکى تێروتهسهل ئهو راستییه دهسهلمێنێت.
ج ـ لایهنى زایهندى (سێکسى) ژن کراوه به ئامرازێکى مهترسیدارى بهکارهێنان، چهوسانهوه و سهرکوتکردنێکى سامناکى لهسهر ئاواکراوه. ژیان به تهواوى دووچارى لادان کراوه، تهنانهت لهگهڵ گومڕابوون و لادانێکى زایهندى هاوتا کراوه که زۆر بێمانایانه دووباره دهبێتهوه.
د ـ ئهو ژنهى ههنگاو بهههنگاو دهسڕێتهوه، بهشێوهیهکى زۆرهملێیانه دهکرێته ئامرازێکى بهردهوامکردنى وهچه، کاڵاى سێکسى و ههرزانترین هێزى کار. وهک بڵێی هیچ مانایهکى دیکهى نییه.
ه ـ جۆرێک له ژینۆسایدى کلتوورى لهسهر ژن بهڕێوهدهبرێت. بهڵام بههۆى لایهنى زایهندى و رۆڵى بهردهوامکردنى وهچه ژن وهک ئهندامێکى سوپاى بێکاره کهم کرێکان یان بێ کرێکان بههایان پێدهدرێت. لهو هێزه خۆییه بێبهشکراوه که لهبوارى جهستهیى و ئهخلاقى و ماناییهوه بتوانێت بهرگرى لهخۆى بکات.
و ـ کۆمهڵگایهک لهژێر ئهو فاکتهرانهوه ژن بخاته ناو مهنگهنهى ژیانێکى بێواتا تهنیا دهشێت کۆمهڵگایهکى نهخۆش بێت. کۆمهڵگایهک ژنى بێواتا بێت، خۆیشى بێمانا دهبێت.
ئهو هێمایانهى دهتوانین زیاتریان ریزبکهین بهشێوهیهکى روون پێویستى خێراى وهرچهرخانى ریشهیى هاوژیانى لهگهڵ ژندا دهخاتهڕوو. ژیانى ئازاد لهگهڵ ئهو ژنهدا ئهستهمه که بێبهرگرییه و کراوه به موڵک. لهبوارى ئهخلاقیشدا ئهستهمه و نابێت. چونکه تهنیا له حاڵهتى لهناوبردنى ئهخلاق کۆیلایهتى بهدیدێت. ههڵبهته ئهخلاقى هێزه ههژموونگهراکان به ئهخلاق ناو نابهین. هێزى ههژموونگهرا، لهو نێوهندهدا پیاوێتى زاڵیش تهنیا دوای داڕووخانى ئهخلاقى کۆمهڵگا بهدیدێت. بهگوێرهى ئهوهى ژیان به بێ ژن نابێت، رزگارکردنى ژیان رزگارکردنى ژن دهکات به ناچارییهک. ئهو باسهش زیاتر سهبارهت بهو ژنهیه که لهناو بونیادى کۆمهڵگادایه. دونیاى زهنیهت و پهیوهندیهکهى گرنگى کێشهى ژن و ناواخنى بایهخدارتر دهکات. تا زهنیهتێک پهرهى پێنهدرێت که بهشێوهیهکى سهرکهوتووانه بهرهنگارى ئهو هێما نهرێنیانه بێتهوه که له سهرهوه روونکرایهوه، ئهوا بهگشتى بهشێوهى هاوسهر، بهتایبهتیش ژیان بهشێوهى هاوژینى ژیانى ئازاد ئهستهمه. لهو سۆنگهیهوه؛ ئهو پێویستیانهى وهک تێزى بهرامبهر بۆ ژیانێکى هاوژینى ئازاد لهگهڵ ژندا پێویستن بهو شێوهیه کورت دهکرێتهوه:
أ ـ بهر له ههموو شتێک پێویستى بهدهستهواژهیهکى هاوژینى ئیکۆلۆژى ههیه که بهردهوامکردنى رهچهڵهک و زۆربوون بهبنهما ناگرێت، بهگوێرهى بیر و خهیاڵى مرۆڤایهتى گهردوونییه و ژیان و ههبوونى زیندهوهرهکانى دیکهى ههسارهکهمان رهچاو دهکات. ئهو ئاسته گهردوونییهى کۆمهڵگا پێى گهیشتووه ژیانى ئازاد لهگهڵ ژندا دهکات به ناچارییهک. تهنیا لهسهر بنهماى ژیانێکى ئازاد لهگهڵ ژندا دهشێت سۆسیالیزمى راستهقینه ئاوابکرێت. ئهولهویهتى سۆسیالیزم مسۆگهر پێویستى بهجێگیرکردن و گهیشتن بهئاستى ژیانى ئازاد لهگهڵ ژندا ههیه.
ب ـ لهو پێناوهشدا پێویسته تێکۆشانێکى زهنى و دامهزراوهیى لهبهرامبهر دهسهڵاتى ههژموونگهرایى پیاوسالارى بکرێت و لهئاستى هاوژینى ئازاددا سهرکهوتنى ئهو تێکۆشانه لهرووى زهنیی و دامهزراوهیى مسۆگهر بێت. تا ئهو سهرکهوتنه بهدهست نههێنرێت هاوژینى ئازاد بهرجهسته نابێت.
ج ـ پێویسته ههرگیز ژیان لهگهڵ ژن بهماناى ههمیشهیى کردنى ئارهزووى سێکسى و زۆر ئهنجامدانى شرۆڤه نهکرێت. ژیانى کۆمهڵگاى رهگهزگهرایى (رهگهزپهرستى) که لهرێگاى شارستانى مۆدێرنیتهى سهرمایهداریهوه به ئاستى زۆر ترسناک گهیهنراوه، لهسهرجهم بواره هزرى و دامهزراوهییهکان لهناونهبرێت و پاکنهکرێتهوه، هاوژینى ئازاد ئاوا ناکرێت. لهو دونیابینى و دامهزراوانهى ژن وهک دیاردهیهکى موڵکایهتى و ئۆبژهیهکى زایهندى دهبینرێت ژیان لهگهڵ ژن تهنیا بێئهخلاقیهکى گهوره نییه، لهههمان کاتدا چهپهڵترین و چهوتترین شێوهی ژیانه. لهژێر ئهو ههلومهرجهدا نموونهی دیاردهیهکى دیکهى کۆمهڵایهتى لهئارادا نییه که لهو سۆنگهیهوه؛ پیاوێک ژنێک هێنده بپوکێنێتهوه و بچووکى بکاتهوه.
د ـ تهنیا لهو ههلومهرجانه هاوژیانى ئازاد لهگهڵ ژندا بهدى دێت کاتێک موڵکایهتى یان بهموڵکردنى ژن رهت بکرێتهوه، رهگهزپهرستى کۆمهڵایهتى بهکارهێنراو به تهواوى دهرباز بکرێت و لهههموو ئاستێکدا یهکسانى (لهسهر بنهماى جیاوازییهکان) بهرقهرار بکرێت.
هـ هاوژیانى ئازاد تهنیا لهگهڵ ئهو ژنه بهدیدێت که لهدۆخى ئامرازى بهردهوامکردنى بنهچه و بێکارى و هێزى کارى ههرزان یاخود بێکرێ رزگارى بێت و لهجیاتى ئۆبژهبوون لهههر ئاستێکدا ببێت بهسۆبژه.
ر ـ تهنیا لهژێر ئهو ههلومهرجه ئهرێنیانه دهشێت کۆمهڵگا لهگهڵ هاوژیانى ئازاد بگونجێنرێت، لهو سۆنگهیهوه؛ بۆ کۆمهڵگایهکى ههلومهرجى یهکسان و ئازاد بگۆڕێت.
و ـ ئهو ژن و پیاوانهى لهژێر ههلومهرجى ئهرێنى کۆمهڵگادا پهرهیان به بههاى مانایى و بونیادى خۆیانداوه، دهشێت خاوهنى هاوژیانى ئازادبن…..
بابەتە پەیوەندیدارەکان
