ریبهر ئاپو
بهشی سییهم
پێویسته زۆرچاک بزانین که گهشهکردنى شارستانى ههژموونگهرا و مۆدێرنیتهى سهرمایهدارى باجهکهى نکوڵیکرن بوو له هاوژیانى ئازاد. لهبهرئهوهى دهرفهتى هاوسهنگى هێزى مانایى و بونیادى نێوان ژن و پیاو لهبهین براوه که مهرجى ژیانى ئهشقى کۆمهڵایهتییه ئهشق روونادات یان جێگاى باس نییه. ئهشق لهههلومهرجهکانى هاوسهرگیرى بهدینایهت که وزهى ماناى لهدهستداوه و لهناکاو لهمیانهى پهیوهندییه کۆیلایهتیهکانى کۆمهڵگاى کۆیله ئافرێنراوه. لهبهر ئهو هۆکارهش کاتێک دهرفهتى هاوژیانى ئازاد نامێنێت کاریگهرى کوشندهى دهسهڵاتى مۆدێرن و ههژموونگهرا دهبینرێت. ههربۆیهش ئهو ژیانهى وهک پهرچووێکى تهلیسماوى لهلایهن مرۆڤایهتیهوه پێشوازى لێکراوه لهو ههلومهرجانهدا بههاى تهلیسماوى و پهرجوویى خۆى لهدهست داوه، کراوه به کارهساتێک که بهخهم و خۆکوشتنهوه لهلایهن ژنهوه پێشوازى لێدهکرێت. پێویسته چاک بزانرێت که هاوسهرێتى بونیادنانێکى کۆمهڵایهتییه. ئهو ژیانه لهنێوان کهسه نێر و مێیهکان بهدی نایهت؛ بهڵکو لهلایهن ژنێتى و پیاوێتى دروستکراوهوه پێکدههێنرێت. زۆر چاک ئاگادارین که ئهو بونیادنانه ههژموونگهراییه ههردوو رهگهز (ژن و پیاو) سهقهت دهکات، پهیوهندییهکهى نێوانیشیان بهمهوه کاریگهر دهبێت و بهشێوهى پهیوهندى ههژموونگهرایى رهنگدهداتهوه. لهپهیوهندى ههژموونگهرایشدا ئهشق جێگاى باس نابێت. مهرجى سهرهکى ئهشقى مرۆڤ؛ لایهنهکان خاوهن ئیرادهیهکى هاوسهنگى ئازادى بن.
کاتێک شارستانى و مۆدێرنیته لهمیانهى ژیان و ههژموونگهرایى ئایدیۆلۆژى و دامهزراوهیى پهیڕهو دهکرێت، سهبارهت به بابهتى ئهشق بهدرێژایى مێژوو لهناو دووفاقیدا دهمێنێتهوه. زۆر باسى ئهشق دهکرێت، بهڵام ئهنجام نادرێت. بهجۆرێک لهجۆرهکان ئهدهبیاتى دونیا بریتییه لهباسى ئهشقه بێ ئاکامهکان. ئهو داستانانهى لهباسهکانیان ژن به هۆکارى ههڵگیرسانى شهڕهکانیش دادهنێن بهڵگهى ئهو راستیهیه. تهواوى شێوهکانى هونهر وهک دان پێدانانى ئهشقى بێ ئاکامه، تهنانهت دهقه ئایینیهکانیش بهجۆرێک لهجۆرهکان کۆنترین شاکارهکانى هونهرن که بهشێوهیهکى بههێز لهخواست و ئارهزووه یهکلایهن یان بێ ئاکامهکانى پهیوهندى نێوان نێر خوداوهند ـ مێخوداوهند کاریگهر بوون. پیرۆزکردنى هاوژیانى بهشێوهى “ژیانى تایبهت” لهلایهن سیستهمهکانى شارستانیهوه سهراوبنکراوترین داوهرى حهقیقهتى کۆمهڵگایه. لهراستیدا تێگهیشتنى گشتى وهک تایبهت، تایبهتیش وهک گشتى لهگهڵ سروشتى کۆمهڵگا گونجاوتره. پهیوهندییهکهى هاوژیانى خاوهن کۆمهڵێک تایبهتمهندییه که لهریشهوه کاریگهرى لهسهر گهردوونى بوون و سهرجهم رایهڵه کۆمهڵایهتیهکان دهکات. گهورهترین دووڕوویى شارستانى لهوهدایه؛ ئهو پهیوهندییه گهردوونییه به تاکه دیاردهیهکى دووانهیى زۆر مهحڕهم لهقهڵهم دهدات. ئهمهش یهکێکه لهسهرهکیترین هۆکارهکانى بێکهڵکى و بێبایهخى زانیارى سۆسیۆلۆژیا. گوتهى “ژن یان مرۆڤ دهکات به فهیلهسوف یان شێتی دهکات” که گوایه تایبهت به سوقراته، لهگهڵ ئهو پهندهى دهڵێت: “ژن دهتکات به وهزیر و رهزیلیشت دهکات” دیسان پهیوهندى به بوارى گشتى راستهقینهوه ههیه. چونکه جیاکردنهوهى بوارى “تایبهت”و “گشتى” لهناو کۆمهڵگادا چهواشهکارییهکى مۆدێرنیتهیه. له کۆمهڵگاى راستهقینه و رهسهندا جیاوازییهکى بهم چهشنه هیچ واتایهکى نییه. راستیهکهى، ژیاندارکردنى شێوه سهرهکى و دیاریکهرهکانى پهیوهندیین.
یهکهم ههنگاوێک بهناوى ژیانهوه بۆ کۆمهڵگاى مرۆڤى بهاوێژین پێویسته سهبارهت به هاوژیانى بێت. هیچ بوار یان کایهکى ژیان هێندهى بوارى هاوژینى خهسڵهتى دیاریکهر و بنهڕهتیبوونى نییه. دانانى ئابوورى و دهوڵهت بهپهیوهندى سهرهکى چهواشهکارییهکى سۆسیۆلۆژیایه. لهدهرهنجامدا ئابوورى و دهوڵهتیش ههردووکیان ئامرازى هاوژیانین. ناشێت و نابێت هاوژیانى لهخزمهتى ئابوورى، دهوڵهت و ئاییندا بێت. بهڵکو به پێچهوانهوه دهوڵهت، ئایین و ئابوورى ناچارن لهخزمهتى هاوژیانى دابن. بهڵام پێچهوانهکهى ئهو راستییه تهواوى سۆسیۆلۆژیاى مۆدێرنیتهى گرتۆتهوه.
وهک پێویستیهکى تهواوى ئهو باسه یهکهمین بوارى پێویستى به بونیادى زانستى ههیه پێویسته بوارى هاوژیانى بێت. میتۆلۆژیاکانى چاخى کۆن که زۆر سهرهتایى دهبینرێن و لهخۆڕانییه که بهردهوام ئایینهکان بهو بوارهوه دهستیان پێکردووه، لهراستیدا پهیوهندییان بهحهقیقهتى کۆمهڵگاوه ههیه. هاوژیانى یهکهمین ههنگاوه که بهتایبهتى لهتهوهرى ژنهوه بهرهو زانست و سۆسیۆلۆژیاى راست دهنرێت. نهک تهنیا لهبوارى سۆسیۆلۆژیا بهڵکو لهبوارهکانى هونهر و فهلسهفهشدا پێویسته یهکهم ههنگاو لهدهورى ئهو پهیوهندییه بهاوێژرێت. هیچ پێویست ناکات بڵێین بهو سیفهتهى لقێکى فهلسهفهن پێویسته ئهولهویهتى ئهخلاق و ئایینیش لهو بواره بێت. ئایین و ئهخلاق به رادهى پێویست بهو بواره بهستراونهتهوه.
مایهپووچبوونى هێزهکانى چهوسانهوه و دهسهڵاتى ههژموونگهرایى سهردهمهکهمان زیاتر له داڕووخانهکهى هاوژیانیدا دهکهوێتهڕوو. مێژووی پهیوهندى نێوان ژن ـ پیاو ماناى خۆی لهدهست داوه، بهدۆخێکى لهناوچوون گهیشتووه که نه لهگهڵیدا و نه به بێ ئهو هیچ دۆخێکیان نابێت. ئهوانهى شۆڕشى سهرهتایان لهسهر بنهماى شیکارکردنى ئهو رهوشه کائیۆسییه پهره پێنادهن، جگه لهدرێژهدان به کائیۆس هیچ دهرفهت و چانسێکى دیکهیان نییه. ئهوانهى پێههڵگرتنى شهخسى و جڤاتى ئهنجام دهدهن، تهنیا کاتێک لهلایهنهکانى زانستى، هونهرى و فهلسهفیهوه ئهو بواره بهبنهما بگرن، دهتوانن ههنگاو بهرهو هاوژیانى ئازاد بهاوێژن. وهک مهزهنده دهکرێت یهکهمین ههنگاوى ئهو پێههڵگرتنه ههنگاوێکى تایبهت و تاکانهى نێوان دوو کهس نییه، بهڵکو یهکهمین ههنگاوه که سهبارهت به پهرهپێدانى کۆمهڵگاى دیموکراتیک و سۆسیالیستى دهنرێت.
بهر لهههموو شتێک پێویسته سۆسیالیستبوون پهیوهستى جێگیرکردنى ئاستى ئازادى هاوژیانى بێت. پێویسته شێوازى ژیانێکى مهزنى پرهنسیپى و دژوارى کردارى بهبنهما بگیرێت که لهسهرهتاى ژیانى میتۆلۆژى کۆن و ئایینى دهبینرێت. تهنیا لهمیانهى دهربازکردنى شێوه و ناوهڕۆکى ماڵیکهرى مۆدێرنیتهى سهرمایهدارى و سیستهمهکانى شارستانیهوه بونیادى سۆسیالیستیانهى هاوژیانى جێگاى باس دهبێت. ئهو رهچهڵهکگهرێتى (بهماناى زۆربوون)، گهمهکانى ماڵیکردن و زایهندگهرێتیهى سیستهم گشتاندوویهتى پهیوهندییهکى به “هاوسهرێتى سهر یهک سهرین” هوه نییه. بهتایبهتیش پهیوهندى به جووتبوونى زایهندى رۆژانهییهوه نییه که لهدۆخى ئێستاماندا تهواو کراوه بهنهخۆشیهک. نهبوونى جووتبوونى زایهندى رۆژانه لههیچ گیانلهبهرێکدا، بهپێچهوانهوه پهیڕهوکردنى بهشێوهیهکى خولى دهیسهلمێنێت که زایهند لهجۆرى مرۆڤ بهشێوازى کۆمهڵگا بونیادنراوه. برسێتى زایهندى و زێدهڕۆیى کردن له پهیوهندى زایهندى پابهندى بونیادى کۆمهڵگا و دهسهڵاتى ههژموونگهراییه. ئهو رهگهزپهرستیهى بهسهر ژندا دهسهپێنرێت، بهههموو شێوهکانیهوه خۆى وهک بهرجهستهکردنى دهسهڵات دهخاتهڕوو. ئهو رهگهزپهرستییه نهک ههر تهنیا بهختهوهرى پێنابهخشێت، بهڵکو بهتهواوى سهرچاوهى نهخۆشى و بێ هیواییه، لهناوچوون و مردنى پێشوهخته. بونیادى هیچ پیاو یان ژنێک ئهو پێکهاتهیهى نییه لهگهڵ ئهو شێوازهى زایهندگهرێتى رهگهزپهرستیدا بگونجێت. بهتایبهتیش ئهو زایهندگهرێتیهى سهرمایهدارى لهمیانهى رێکلامچێتى ژنهوه دهیوروژێنێت بهتهواوى پهیوهندى به ههژموونگهرایى ئایدیۆلۆژیهوهیه، لهپێناو جێبهجێکردنى یاسای بهدهستهێنانى زۆرترین قازانجه. دهتوانین بڵێین هیچ پهیوهندییهک هێندهى رهگهزپهرستى کۆمهڵایهتى هێز و تواناى ههڵگرتنى سیستهمى نییه. لهو سۆنگهیهوه؛ ئانتى ـ سهرمایهدارى تهنیا لهرێگاى رهتکردنهوهى ئهو ژیانهى شێوازى رهگهزپهرستى و دهربازکردنیهوه بهدیدێت.
ئهو ئاستهى لهپهیوهندیهکانى هاوژیانى پهرهى پێدهدرێت چهنده زانستى، هونهرى و فهلسهفى بێت، بهو رادهیه دهشێت رێگا لهپێش شێوازى ژیانى سۆسیالستى بکاتهوه. بهر لهههموو شتێک ئاواکردن و پهیڕهوکردنى سۆسیالیزم لهپهیوهندیهکانى هاوژیانیدا بههایهکى کردارى و پرهنسیپانهى دهست لێبهرنهدراو و ژیانى ههیه. لهدهرهوهى ئهو شێوازهى پهیوهندى رێگایهکى دیکه نییه بهرهو سۆسیالیزمت ببات. ئهگهر ههش بێت، ئهو پهیوهندیانه ناراستهوخۆن و بۆ ههڵه کراوهن. نرخاندن و تێگهیشتنى هاوژیانى سۆسیالیستانه وهک پهیوهندى نێوان دووکهس ههڵوێستێکى ناتهواوه. بێگومان دهشێت هاوژینى بهرجهستهکردنى دووانهیى بهخۆوه ببینێت، بهڵام ناشێت بۆ ئهو دۆخه بچووک بکرێتهوه. هاوژیانى هێزى گهورهى مانا، ئهستاتیک و جوانییه، بهشێوهیهکى دهرههستیش ژیانێکى گهوههرییه.
ژن و پیاوهکانى پهیوهست به ژیانى سۆسیالیستانه کهى لهبوارى گهردوونى و جڤاتى ژیانى ئازاد بهرجهسته بکهن، ئهوا وهک تاکیش دهتوانن چانس و دهرفهتى ژیانێکى راست و جوان بهدهست بێنن. لهسهرجهم بزاوته گهورهکانى کۆمهڵگادا دهشێت ئهو راستییه ببینرێت. تێکهڵ نهکردنى ژیانى تاک (کهسى) لهگهڵ گهمهکانى هاوسهرگیرێتى ئێستا و شێوه خراپترهکهى دهرهوهى هاوسهرگیرى گرنگ و بایهخداره. وێڕاى ئهوهى له ژیانى تاکانهیى (کهسى) دا تهواوى پۆتانسێلى گهردوونیبوون و جڤاتبوون شاراوهیه، بهڵام بهشێوهکانى دهرهوهى هاوسهرێتى و ماڵیکردنى تایبهتى شارستانىو مۆدێرنیته نکوڵیکردن لهگهردوونى بوونو جڤاتبوون جێگاى باسه. ئهو جیاوازییه نهکرێت ژیانى ئازادانهى پاژهى سۆسیالیستانه بهدی نایهت. ئهو مرۆڤهى، بهتایبهتیش ئهو ژنهى دهکهوێته ناو چوارچێوهى پهیوهندى سۆسیالیستیهوه لهمیانهى ئهو فهلسهفیبوون، ئهخلاقى، جوانى و زانستیبوونهى لهخۆیدا بهرجهستهى دهکات خاوهن هێزێکى گهورهى راکێشانه. کهسایهتى ئهمجۆره ژن و پیاوانه وهک چۆن لهبهرامبهر ژیانى کۆمهڵایهتیدا دووچارى شکست نایهن، لهمیانهى ههبوونى خۆیانهوه ژیانى ئازادى کۆمهڵگاش بونیاد دهنێن. چونکه له جووتى ئهو تاک (کهس)انهدا رێزگرتن و متمانه زاڵه، نهخۆشیهکانى سیستهم لهجۆرى ئێرهیى، برسێتى، ناجێگیرى و بێزاربوون جێگایان نابێتهوه. لهبهرئهوهى یهکترى ناکهن بهموڵک بانگهشهى ماف بهرامبهر بهیهکترى ناکهن (که ئهمه له یاساى بۆرژوازیدا ههیه). هێزى ماناى هاوسهنگیان لهو دۆخه دایه که له کهسێکدا گشت، لهگشتیشدا کهسێک بژێنێت.
بزووتنهوهکانى کۆمهڵگاى مێژوویى تهنیا لهمیانهى ئهمجۆره کهسایهتیانهوه بهسهرکهوتن دهگات که ماناى وههایان بهدهستهێناوه. ئهو کهسایهتیانه ناچارن بهماناى راستهقینهى وشه وهک سۆسیالیست بناسرێن، یادیان بکرێتهوه و چاوهڕوانیان بکرێت.
رهچاوکردنى ههندێک ئهزموونى گرنگى مێژوویى جێبهجێکردنى تیۆرى هاوژیانى ئازاد له پهرهسهندنى کۆمهڵگاى سۆسیالیستدا گرنگ و بایهخداره. لهو بارهیهوه ئایینى کرستیانى ژیانى رهبهنێتى بۆ کادیرهکانى کردووه به مهرج. ئهو ههنگاوه رۆڵێکى گرنگى له پهرهسهندنى شارستانى خۆرئاوادا بینیوه. لهمیانهى ئهو پرۆسهیهى دهرههق بهکادیرانهوه پهیڕهوى کردووه کرستیانى خراپیهکانى کۆمهڵگاى رهگهزپهرستى سنووردار کردووه. جڵهوکردنى فشارى زایهندگهرى سهر زهنیهت لهلایهن روحانیهتهوه رۆڵێکى گرنگى لهپهرهسهندنى کۆمهڵگابووندا بینیوه. بهڵام رێگاى لهپێش پهرهسهندنى دیالیکتیکى نهکردۆتهوه که دهرفهتى هاوژیانى ئازاد دهڕهخسێنێت؛ ئهوهى بهشێوهیهکى پهرچهکردارى لهبهرامبهریدا سهریههڵداوه تهقینهوهى رهگهزپهرستى کۆمهڵگاى مۆدێرنیتهى سهرمایهدارى بووه. ژیانى مۆدێرنى موڵکدارى یهک ژنى وهک شێوازێکى ژیانى دژ به کلتوورى رهبهنێتى راهیبهکان دووهمین خاڵى ئهوپهڕگهرى و جهمسهرگهرێتى ئافراندووه. کلتوورى رهبهنێتى کرستیانى لهژێر تهنگژهى ژیانى تاک ژنى مۆدێرندا شاراوهیه. ههردوو کلتووریش لهدهربازکردنى کۆمهڵگاى رهگهزپهرستدا بنبهستبوون. ئهو راستییه له تهنگژهى کلتوورى کۆمهڵگاى رهگهزپهرستى خۆرئاوادا شاراوهیه.
رێگهچارهى ئیسلامیش سهبارهت به بابهتهکه سهرکهوتوو نهبووه. ئیسلام که به پێچهوانهى ژیانى رهبهنى راهیبهکان ئهولهویهتى بهتێرکردنى زایهندى داوه، لهو بڕوایهدا بووه که لهمیانهى فرهژنى و دۆخى کهنیزهکى ژنهوه کێشهکانى چارهسهر دهکات. پهیڕهوکردنى دۆخى ژنانى حهرهمسهرا لهئیسلامدا بهجۆرێک لهجۆرهکان رۆڵى سۆزانیخانهى تایبهتکراو دهبینێت. جیاوازیهکهى لهگهڵ سۆزانیخانه لهوهدایه که تایبهت بهچهند کهسێکه، لهناوهڕۆکدا جیاوازیهکیان نییه. ئهو کردهوانهى کۆمهڵگاى رهگهزپهرست رۆڵێکى دیاریکهریان ههیه له دواکهوتنى کۆمهڵگاى خۆرههڵات بهرامبهر به کۆمهڵگاى خۆرئاوا. لهکاتێکدا جڵهوکردنى زایهند لهلایهن ئایینى کریستیانیهوه رێگا بۆ مۆدێرنیته دهکاتهوه، پشتگیریکردن و هاندانى تێرکردنى زێدهڕۆییانهى زایهندى لهلایهن ئیسلامهوه لهو بارهیهوه رێگاى لهپێش دۆخێکى دواکهوتووتر لهکۆمهڵگاى جاران و شکست بهرامبهر کۆمهڵگاى مۆدێرنیتهى خۆرئاوا کردۆتهوه. رهگهزپهرستى کۆمهڵگا رۆڵێکى گرنگى ههبووه له ژێرکهوتنى ژن و پیاوى خۆرههڵات بهرامبهر به ژن و پیاوى خۆرئاوا. لهمهزهندهکان زیاتر رهگهزگهرایى کاریگهرى دهکاته سهر پهرهسهندنى کۆمهڵگا. سهبارهت به کرانهوهى جیاوازى نێوان کۆمهڵگاى خۆرههڵات و خۆرئاوا پێویسته بهبایهخهوه ههڵوهسته لهسهر رۆڵى رهگهزگهرایى بکرێت. چهمکى رهگهزگهرایى ئیسلام لهبوارى قووڵایى بهکۆیلهکردنى ژن و پتهوکردنى دهسهڵاتگهرێتى پیاو به بهراورد لهگهڵ شارستانى خۆرئاوا ئهنجامى زۆر خراپ و نهرێنیتری ئافراندووه.
بابەتە پەیوەندیدارەکان
